Relacja z podróży

Melchior Wańkowicz w „Na tropach Smętka” stworzył reportaż totalny, który mimo upływu dekad wciąż pulsuje niezwykłą energią i literackim kunsztem. Autor zabiera nas w podróż po Prusach Wschodnich lat trzydziestych XX wieku, lecz nie jest to zwykła relacja z wycieczki kajakowej. To głęboka, niemal detektywistyczna analiza tożsamości narodowej, rozpiętej między polskością a agresywną germanizacją.

Siłą tej książki jest niepodrabialny styl Wańkowicza – soczysty, pełen swady i humoru, a jednocześnie przejmująco poważny tam, gdzie mowa o losach Mazurów. Pisarz po mistrzowsku kreśli portrety spotykanych ludzi, oddając ich wewnętrzne rozdarcia i lęk przed nadchodzącym totalitaryzmem. Tytułowy Smętek, mityczny duch kaszubsko-mazurski, staje się tu metaforą nieuchronnego smutku i trwania przy korzeniach wbrew logice dziejów.

Choć publikacja miała w swoim czasie silny wydźwięk propagandowy, dziś czyta się ją przede wszystkim jako fascynujący dokument epoki i popis genialnego warsztatu. Wańkowicz z ogromną empatią pochyla się nad ginącą kulturą, tworząc dzieło, które jest jednocześnie pasjonującą przygodą i gorzką refleksją nad historią. To lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć skomplikowaną duszę pogranicza i poczuć zapach jezior przesiąkniętych wielką polityką. Nawet po latach „Na tropach Smętka” pozostaje jedną z najważniejszych pozycji w kanonie polskiego reportażu, zachwycając dbałością o detal i plastycznością opisu.